Universitetin tarixi

Azərbaycanın tərəqqisi, inkişafı və çiçəklənməsi uğrunda böyük əzmlə çalışan vətənpərvər ziyalıların çoxu bu milli təhsil ocağının yetirmələri olmuşlar... Diqqətəlayiqdir ki, Bakı Dövlət Universiteti öz fəaliyyətinin bütün dövrlərində elm və təhsil məbədi olmaqla yanaşı, həm də Azərbaycan dilinin inkişafında, milli şüurun, vətənpərvərlik ruhunun inkişafında xidmətlər göstərmiş bir mərkəz rolunu oynamışdır

 Heydər Əliyev

Azərbaycan xalqının Ümummilli lideri

 

Bakı Dövlət Universitetinin təsis edilməsi və fəaliyyətə başlaması

 

Bakı Dövlət Universiteti Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə yaradılsa da, onun təşəkkülü prosesi üçün zəruri olan ilkin milli-mənəvi şərtlər Azərbaycan xalqının bütün tarixi boyu formalaşmışdır. Əsas proses isə XX əsrin əvvəllərində başlamışdır. 1917-ci il Fevral inqilabından sonra Rusiyada yaranmış Müvəqqəti hökumət Tiflis Rus Universitetinin açılmasını gündəmə gətirdi və bunun üçün Ali Qadın Kurslarının professorlarından ibarət komissiya yaradıldı. Komissiyaya görkəmli alim, cərrah və pedaqoq universitet yaradılmasında təcrübəsi olan professor Vasili Razumovski başçılıq edirdi. V.İ.Razumovski bu barədə yazırdı: “İşimizin sonuna yaxın Qafqaz Zaqafqaziya Respublikası (Zaqafqaziya Komissarlığı nəzərdə tutulur – red.) kimi Rusiyadan ayrıldı, gürcü, erməni və türklərdən (azərbaycanlılardan – red.) ibarət qarışıq hökumət yaradıldı. Xalq maarif naziri bakılı xan Xoyski (Fətəli xan Xoyski – red.) idi. Gördüyümüz işlərdən istifadə edərək, Tiflisdə Rus Universitetinin təşkili təklifi ilə bu hökumətə müraciət etdik. Nazir bizi axıra kimi dinləyib, Qafqazda Rus Universitetinin yaradılmasına rəğbətini bildirdi, ancaq buna baxmayaraq, əlavə etdi: “Niyə bəs Tiflisdə? Tiflisdə Politexnikum var, indi gürcü universiteti... Bəlkə, universiteti Bakıda təşkil etmək daha məqsədəuyğundur?” Bizim tərtib etdiyimiz smeta ilə məlumat vərəqəsini nəzərdən keçirmək üçün götürdü və bu iş haqqında Nazirlər Şurasında məlumat verəcəyini vəd etdi”.

Həmin dövrdə Qafqazda cərəyan edən siyasi hadisələr məsələnin həllini mümkünsüz etdi. 1918-ci ilin mayında Zaqafqaziya Federativ Respublikasının dağılmasından sonra Tiflisdəki Ali Qadın Kursları Zaqafqaziya Universitetinə çevrildi. Tədrisin rus dilində aparıldığı bu universitetin ilk rektoru professor V.İ.Razumovski seçildi. Yarandığı ilk gündən universitet respublikalar arasındakı siyasi ziddiyyətlər və böyük maliyyə çətinlikləri ilə üzləşdi. Belə olan halda, yenicə açılmış universitetin Yekaterinodar (indiki Krasnodar), İrəvan və ya Bakıya köçürülməsi məsələsi gündəmə gəldi.

Mayın 28-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranmasının elan olunması Azərbaycan xalqının milli dövlətçilik tarixində misilsiz bir hadisə oldu. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin strateji hədəfləri, demokratik əsaslar üzərində qurulmuş milli-mədəni inqilabın əsas məqsədi əvvəlki nəsillərin ideallarını gerçəkləşdirmək və müsəlman-türk dünyası birliyində çağdaş Azərbaycanın milli ziyalı nəslini yetişdirməkdən ibarət idi. Soykökünə bağlı olan bu nəsil, həm də Avropa mədəniyyətini mənimsəmiş, hərtərəfli hazırlıq görmüş müstəqil və demokratik düşüncəli, vicdanlı ziyalı ordusu təşkil etməyi qarşısına bir vəzifə olaraq qoymuşdu. Cümhuriyyət Hökuməti universitetin Bakı şəhərində açılmasına çalışırdı. Bu dövrdə Azərbaycanın qabaqcıl ziyalıları və ictimai xadimləri öz mütərəqqi ideyalarının gerçəkləşməsi üçün ali məktəbin yaradılmasını zəruri sayırdı. Ali təhsilli milli kadrların yetişdirilməsi milli dövlətin sosial bazasının daha da möhkəmləndirilməsinə və onun sarsılmazlığına səbəb olacaqdı.

1919-cu ilin əvvəllərində Həmid bəy Şahtaxtinski Tiflis şəhərinə gedərək Cümhuriyyət Hökumətinin Zaqafqaziya Rus Universitetini Bakıya köçürmək təklifini bildirdi, yaxşı binalar, maddi təminat və s. vəd etdi. Zaqafqaziya Rus Universitetinin maddi problemlər səbəbindən Tiflisdə fəaliyyət göstərə bilməməsi professorlar şurasını qətiyyətli addım atmağa vadar etdi. 1919-cu il martın sonunda rektor V.İ.Razumovski universitet şurasının iclasında Bakıdan alınmış təkliflərin daha real, sanballı olmasını əsas tutaraq, məhz bu şəhərə köçməyi məqsədəuyğun hesab etdi. Şura üzvlərinin əksəriyyəti universitetin Bakıya köçürülməsinə razılığını bildirdi. Məsələnin qəti həlli üçün komissiya yaradıldı. Komissiyanın təklifi ilə rektor V.İ.Razumovski, tələbə təmsilçiləri və professorlardan ibarət nümayəndə heyəti Cümhuriyyət hökuməti ilə danışıqlar aparmaq və real vəziyyətlə yerində tanış olmaq üçün Bakıya göndərildi. V.İ.Razumovskinin yazdığı kimi, Bakıda danışıqlar zamanı “aydın oldu ki, Azərbaycan hökuməti Bakıda universitet olmasında ciddi şəkildə maraqlıdır, cəmiyyətin bütün zümrələrinin... əhvali-ruhiyyəsi universitetin dərhal açılmasına köklənib... Bizi başa saldılar ki, hətta Zaqafqaziya Rus Universiteti köçməsə də, Bakıda universitet yaradılacaqdır; ultimativ formada müddət də göstərilmişdi – 1 may”.

Vaxtında cavab almayan Azərbaycan hökuməti V.İ.Razumovskiyə teleqram göndərərək bildirdi ki, Bakıda yeni universitet açılır və hökumət ondan universitetin təşkilini öz üzərinə götürüb, bu məqsədlə komissiya yaratmasını xahiş edir. Teleqrafla verdiyi cavabında V.İ.Razumovski təklifi qəbul etdiyini və Zaqafqaziya Rus Universitetinin rektoru vəzifəsindən istefa verərək, komissiyanın təşkilinə başladığını xəbər verir. 1919-cu il mayın 19-da Milli hökumət Xalq Maarifi Nazirliyi nəzdində universitet komissiyasının təşkili haqqında 8 maddədən ibarət Əsasnamə qəbul etdi. Komissiyanın tərkibinə professor V.İ.Razumovski (sədr), professorlar N.A.Dubrovski, A.M.Levin, İ.Ş.Sitoviç və müəllim L.A.İşkov (üzvlər) daxil idi. Bir ay sonra komissiyanın tərkibi genişləndirilir. Komissiyanın əsas vəzifəsi Dövlət Universiteti haqqında qanun layihəsini, onun nizamnaməsini, ştat və smeta layihələrini hazırlayıb hökumətə təqdim etmək idi. Universitet komissiyası mayın 31-də Bakı Universitetinin açılması haqqında bəyannaməni, Bakı şəhərində universitetin təsis edilməsi haqqında qanun layihəsini və ona əlavə edilən izahlı qeydləri, universitetin nizamnaməsini, 1919/20-ci tədris ili üçün tərkibində Şərq şöbəsi olmaqla Tarix-filologiya fakültəsinin və Tibb fakültəsinin ştatlarını və smetasını hazırlayıb Xalq Maarifi Nazirliyinə təqdim etdi. Universitet komissiyası Maarif Nazirliyinə təqdim etdiyi qanun layihəsi əsasında universitetin təşkili, qurulması və avadanlıqla təchiz edilməsi üçün ona 3,5 milyon manat ayrılmasını xahiş etdi. Hökumət Maarif naziri Rəşid Kaplanovun müzakirəyə təqdim etdiyi sənədləri müsbət qarşıladı, yeni qurulmuş respublikada iqtisadi şəraitin çox çətin olmasına baxmayaraq, universitet üçün tələb olunan vəsaiti artırıb 5 milyon manata çatdırdı, müəllimlərin əmək haqqını isə nəzərdə tutulanın üçdə biri qədər artırdı. Komissiyanın vəzifələrinə universitet üçün ayrılmış iki binanın – Kommersiya məktəbinin və Birinci gimnaziyanın tədris ili başlayana qədər təhsil prosesinə uyğunlaşdırılması, auditoriyaların və laboratoriyaların avadanlıqlarla təchiz edilməsi, mebellərin, müxtəlif aparat və cihazların, kitabların və s. alınması da daxil idi.

Hökumət universitet komissiyasının Xalq Maarif Nazirliyi vasitəsilə təqdim etdiyi sənədlər toplusunu və qanun layihəsini iyulun 7-də geniş şəkildə müzakirə edib, müəyyən əlavə və dəyişikliklərlə qəbul etdi.

Hökumətin qəbul etdiyi sənədlər 1919-cu ilin iyul-avqust aylarında parlamentin qanunvericilik, büdcə-maliyyə komissiyalarında və parlamentdə təmsil olunan partiyaların fraksiyalarında qızğın müzakirə edildi. Bu müzakirələr zamanı aydın oldu ki, ictimaiyyətin, hökumətin və parlamentin daxilində universitetin açılmasının əleyhdarları da vardır. Universitetin açılmasına qarşı çıxanların bir qismi belə hesab edirdi ki, tədrisin rus dilində aparılması buraya dəvət olunan rus professorlarına tələbələr arasında ruslaşdırma siyasəti aparmaq imkanı verəcəkdir. Onların fikrincə, bu alimlər tələbələrə elm öyrətməkdən daha çox, missionerlik fəaliyyəti ilə məşğul olacaq, çarizmin xristianlaşdırma və ruslaşdırma siyasətini həyata keçirəcəklər. Vəziyyətin belə olduğunu görən universitet komissiyasının sədri V.İ.Razumovski hökumətin və parlamentin nüfuzlu üzvləri, eləcə də ictimaiyyət arasında söz sahibi olan qabaqcıl ziyalılarla görüş keçirərək, onları əmin edir ki, universitetin yeganə məqsədi gənclərə elm öyrətməkdən ibarət olacaqdır.

Müsəlman Şərqində ilk Avropa tipli universiteti yaratmaq yolunda böyük maneələr olmasına baxmayaraq, milli hökumət və ziyalılar bütün çətinlikləri dəf edərək, bu işi uğurla başa çatdırdılar. Üç aylıq gərgin mübarizə 1919-cu il sentyabrın 1-də Parlamentin 70-ci iclasında Universitetin açılması haqqında qanunun qəbul edilməsi ilə başa çatdı. Bu qanunun qəbul olunmasında Azərbaycanın maarifpərvər ziyalılarının, vətənpərvər insanların xidmətini xüsusi qeyd etmək lazımdır. “Bakı şəhərində Dövlət Universitetinin təsis edilməsi haqqında” adlanan bu qanun Universitetdə dörd fakültənin - Tarix-filologiya (Şərq şöbəsi olmaqla), Təbiət, Hüquq və Tibb fakültələri açılmasını nəzərdə tuturdu. Qanunun X maddəsinə əsasən, Bakı şəhərində Dövlət Universiteti 1919-cu il sentyabrın 1-dən açılmış hesab olunurdu. İctimaiyyətin narahatlığını nəzərə alaraq, qanunun II maddəsinin 2-ci bəndində bütün fakültələrdə türk (Azərbaycan – red.) dilinin məcburi fənn kimi tədris olunacağı qeyd edilirdi. Qanunun VIII və IX maddələri demokratik dəyərlər, hüquq bərabərliyi nöqteyi-nəzərindən xüsusi önəm daşıyırdı. Burada yazılırdı: “Zaqafqaziya və qeyri darülfünunların tələbə və taliblərini... Bakı Darülfünununun eyni kurslarına qəbul etməyə... ixtiyar verilir. Yeni tələbələr, istər erkək, istər qadın, ümumi əsaslar üzrə qəbul olunurlar”.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin 1 sentyabr 1919-cu il tarixli iclasında Bakı Dövlət Darülfünunun təsisi haqqında qəbul edilmiş Qanun (1919)

Universitetin ilk möhürü

(AMEA-nın Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyində saxanılır, inventar №320, 1919)

Universitetin təsis edilməsi haqqında Qanunun qəbul edilməsindən bir neçə gün sonra Universitet komissiyasının iclasında onun rektoru və dekanları seçildi. Hökumətin 8 sentyabr 1919-cu il tarixli “Bakı Dövlət Universitetinin rektor və dekanlarının təsdiq edilməsi haqqında” qərarı ilə Vasili Razumovski rektor, İvan Şirokoqorov Tibb fakültəsinin, Nikolay Dubrovski isə Tarix-filologiya fakültəsinin dekanı təsdiq edildilər.

Universitetin ilk rektoru Vasili İvanoviç Razumovski

Universitet komissiyasının axırıncı iclası 1919-cu il sentyabrın 15-də keçirildi. İclasda Müvəqqəti Şura və Universitet İdarə heyəti yaradıldı. Beləliklə, Universitetin və kafedraların əsas əməkdaşları komplektləşdirilmiş oldu. Sentyabrın 20-dən sonra çatışmayan işçiləri cəlb etmək üçün Vasili Razumovski və Nikolay Dubrovski Rostov-Don, Yekaterinoslav və Xarkovda bir sıra görkəmli alimlərlə görüşüb, Bakıya gəlmələri üçün onların razılığını aldılar. Universitet komissiyasının digər bir üzvü Boris Finkelşteyn isə ləvazimat, avadanlıq, ədəbiyyat və s. almaq üçün Avropaya göndərildi.

1919-cu il sentyabrın 29-da 5 fəsil və 72 maddədən ibarət olan Universitet Nizamnaməsi qəbul olundu. Nizamnamə Universitetin təşkilati quruluşunu, onun elm və tədris sahələrinin fəaliyyətini, professor-müəllim heyətinin vəzifə və hüquqlarını müəyyənləşdirirdi.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Parlamenti tərəfindən təsdiq olunmuş Qanun və Nizamnamə Universitet idarəçiliyinin təşəkkülündə mühüm rol oynamışdır. Universitetlə bağlı olan bu sənədlərin hər ikisində bu günümüz və tarixi keçmişimiz üçün önəmli olan bir məsələyə diqqət yetirmək vacibdir. Sənədlərin hər ikisində Universitetin statusu muxtariyyət səlahiyyətli elm-tədris müəssisəsi kimi müəyyənləsdirilirdi. Bu fakt, öz-özlüyündə, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökumətinin həm mahiyyət, həm də xarakter etibarilə nə qədər demokratik və humanist dəyərlərə söykəndiyini və onlara hörmətlə yanaşdığını əks etdirirdi.

Qeyd etmək lazımdır ki, Universitetə muxtariyyət hüququ verilsə də, onun bu akademik azadlığı bir o qədər uzun sürmədi, sovet hakimiyyətinin ilk illərində (1920-1922) bu və ya başqa şəkildə qorunub saxlansa da, sonrakı illərdə ləğv olundu.

1919-cu il noyabrın 10-da Universitet Şurasının ilk iclası keçirildi. İclasda professor-müəllim heyətinin tərkibi təsdiq olundu, noyabrın 15-i Universitetdə ilk dərs günü elan olundu. Universitet Tarix-filologiya və Tibb fakültələri ilə fəaliyyətə başladı.

Universitetin Tarix-filologiya fakültəsinin 1919-cu ildə ilk dərslərinə başladığı binası.

1913-cü ildə tikilən bu binada əvvəllər Kommersiya Məktəbi yerləşib (1919)

Universitetin Tibb fakültəsinin yerləşdiyi ilk bina (1919)

1919/20-ci tədris ilində Universitetdə azad dinləyicilərlə birlikdə cəmi 1094 tələbə var idi: onlardan 877 nəfəri həqiqi tələbə, 217 nəfəri isə azad dinləyici idi. Tarix-filologiya fakültəsinə 604 nəfər (509 həqiqi tələbə), Tibb fakültəsinə isə 490 nəfər (368 nəfər həqiqi tələbə) qəbul olunmuşdu. Tələbələrin milli əlamətə görə bölgüsü aşağıdakı kimi idi: 297 nəfər azərbaycanlı, 366 nəfər yəhudi, 209 nəfər rus, 222 nəfər başqa millətlərin nümayəndələri (erməni, gürcü, polyak, alman və s.).

Universitetin Tibb fakültəsinin dekanı İvan İvanoviç Şirokoqorov (ortada) tələbə və müəllimlər arasında(1922)

Universitetdə ilk dərslər Tarix-filologiya fakültəsində noyabrın 15-də Nikolay Dubrovskinin ümumi tarixə dair mühazirəsi ilə başladı. Vasili Razumovski xatırlayırdı ki, böyük auditoriya tamamilə adamla dolu idi, burada tələbələrdən əlavə, çoxlu ziyalı, parlament üzvü, hökümət nümayəndələri və başqaları var idi. Bunun ardınca, professor Lev Ziminin oxuduğu giriş mühazirəsi hamının böyük marağına səbəb oldu və ictimaiyyətə Universitetin açılması ilə necə böyük bir sərvətə sahib olduğunu nümayiş etdirdi.

Tarix-filologiya fakültəsi üzrə verilmiş ilk diplom (1922)

Tibb fakültəsində isə dərslər 1919-cu il noyabrın 20-də başlamış, ilk mühazirə Arkadiy Oşman tərəfindən oxunmuşdu.

Bakı Dövlət Universiteti ştatda nəzərdə tutulduğundan iki dəfədən az - cəmi 44 nəfər akademik tərkiblə, o cümlədən 12 professor, 3 dosent və 1 privat-dosentlə fəaliyyətə baslamışdı. Universitetin akademik tərkibində azərbaycanlı müəllimlərin sayı 9 nəfər idi. Bunların sırasında sonralar dünya şöhrətli cərrah olmuş akademik Mustafa Topçubaşov və dosent, məşhur publisist və 1903-1905-ci illərdə Tiflisdə Azərbaycan dilində “Şərqi-Rus” qəzetini nəşr etdirən Məhəmməd aga Şahtaxtinski də var idi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin siyasi və dövlət xadimlərindən Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və Rəşid bəy Kaplanov “Osmanlı ədəbiyyatı tarixi”ndən, nazir müavini Həmid bəy Şahtaxtinski isə rus dili və ədəbiyyatından mühazirələr oxumuşdular.

Bakı Dövlət Universitetinin açılması cəmiyyətin bəzi təbəqələrindəki fanatizm, cəhalət və nadanlığa qarşı mübarizə aparmış Azərbaycan demokratik mədəniyyətinin və onun xadimlərinin misilsiz qələbəsi idi. Universitetinin fəaliyyətə başlaması münasibətilə V.Razumovski yazırdı: "Azərbaycan öz maarif ocağını yaratdı, türk xalqının tarixinə yeni parlaq səhifə yazıldı. Asiya ilə Avropanın qovşağında yeni məşəl yandı". “Azərbaycan” qəzetində çap edilmiş (17.11.1919) “Darülfünunun açılması” başlıqlı yazıda isə deyilirdi: “...Yeni millət, yeni elm, yeni fəlsəfə demək isə, hər bir darülfünun da yeni bir məbəd olması icab edər... Azərbaycan darülfünunu, əlbəttə, bir türk Darülfünunudur, çünki türk milləti, türk Parlamanı, türk Hökuməti tərəfindən türk gəncliyi üçün açılmışdır. Darülfünunun həyat və məşğuliyyətə başlaması tarixi olan 15 noyabr yeni bir tərəqqi dövrünün açılmasının ibtidası olacaqdır...”

Dünya şöhrətli görkəmli dövlət və siyasi xadim, Azərbaycan xalqının Ümummilli Lideri Heydər Əliyev BDU-nun yaradılması kimi mühüm tarixi hadisəyə olduqca obyektiv qiymət verərək demişdir ki, əsrin əvvəlindən bu günə kimi Azərbaycan elminə çıraq tutan universitetimizin yaradılması xalqımızın tarixində ən əlamətdar hadisələrdən biridir. Cümhuriyyət xadimləri gərgin mübahisə və müzakirələrdən sonra həyatlarının bəlkə də ən böyük arzusuna çatdılar – müstəqil dövlətin müstəqil ali təhsil ocağını – Bakı Dövlət Universitetini yaratmağa nail oldular.

Özünün atdığı ilk addımlarla bəşəri dəyərlərə söykəndiyini sübut edən və Azərbaycanın təhsil sistemində demokratizm və humanizm ideyalarını təsbit edən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti 1920-ci ilin aprelində sovet işğalının və ideologiyasının qurbanı oldu. Bu tarixdən başlayaraq Cümhuriyyətin yadigarı olan Bakı Dövlət Universiteti öz varlığını qoruyub saxlasa da, uzun müddət keşməkeşli və məşəqqətli illərdən keçməli oldu.

Bakı Dövlət Universiteti sovet hakimiyyətinin ilk onilliyində

Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaratdığı təsisatları, dövlət rəmzləri və digər atributlarını ləğv edən bolşeviklər ilk addımlarını atan Universitetdə təhsilin məzmununu da dəyişməyə başladılar. Sovet hakimiyyətinin ilk illərində bolşeviklərin sosializm quruculuğu planına uyğun olaraq, ölkədə “mədəni inqilab”ın həyata keçirilməsi nəzərdə tutulurdu. “Mədəni inqilab”ın ən başlıca vəzifəsi isə cəmiyyətdə yeni marksist-leninçi ideologiya formalaşdırmaq idi. Bu vəzifəni həyata keçirməkdə təhsil və elm ocaqlarına müstəsna önəm verilirdi.

Azərbaycanın mütərəqqi ziyalılarının milli mənəvi ruha söykənərək yaratdıqları Bakı Dövlət Universiteti ilə bağlı arzu və ümidləri sovet rejimi tərəfindən məhv edildi və Universitet tamamilə başqa bir siyasi quruluşun girdabına düşərək, təməli qoyulan gündən rəhbər tutduğu milli dəyərlərdən, qədəm qoyduğu demokratik yoldan uzaqlaşmaq məcburiyyətində qaldı. Bunlarla yanaşı, 1922-ci il dekabrın 6-da Universitetin adı dəyişdirildi və Azərbaycan Dövlət Universiteti adlandırıldı. 1924-cü il yanvarın 23-də isə ona bolşeviklərin rəhbəri Leninin adı verildi. Lakin bütün çətinliklərə baxmayaraq, Universitet ilk gündən üzərinə götürdüyü missiyanı sovet hakimiyyəti illərində də ləyaqətlə yerinə yetirdi. Tarixi proseslər təsdiq etdi ki, XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti və dövrün mütərəqqi ziyalıları tərəfindən yaradılan Bakı Dövlət Universiteti bolşevik ideologiyasının təsiri altında da milli və ictimai tərəqqiyə dəstək olmuş, xalqımızın mənəvi-mədəni dəyərlərinin qaynaqlarından birinə çevrilmişdi. Sovet hakimiyyətinin hökm sürdüyü 71 il ərzində Azərbaycan xalqının təhsil üçün müraciət etdiyi ən nüfuzlu ali təhsil ocağı oldu.

İşğaldan qısa müddət sonra - 1920-ci il mayın 11-də ilk sovet Xalq Maarifi komissarı Dadaş Bünyadzadənin imzaladığı sərəncamda cəmiyyətin əsas mənəvi-ideoloji mərkəzlərindən birinə çevrilməkdə olan Universitetdə təlim-tərbiyə işinin yenidən təşkil ediləcəyi, sovet Rusiyası ilə əlaqə yaradılacağı, oradan müəllimlərin dəvət olunacağı bildirilirdi. 1920-30-cu illərdə Universitetə Rusiyadan, əsasən, Moskva, Peterburq, Kiyev, Kazan və Odessa ali məktəblərinin akademik heyəti və məzunları, elmi və pedaqoji sahədə yüksək nailiyyətləri olan alimlər dəvət edildilər. Sovet dövründə Universitetə gələn ilk alimlər Kazan Universitetindən idi. Tədricən, burada müxtəlif elm sahələrində güclü potensial formalaşdı.

1921-ci ildən başlayaraq Universitetdə akademik kadrların hazırlanması işinə diqqət artırılmış, bugünə qədər fəaliyyət göstərən müdafiə şuraları yaradılmışdı.

Universitetin ideya-siyasi istiqaməti, elmi fəaliyyəti və təlim-tərbiyə işi Azərbaycan xalqının deyil, bolşeviklər tərəfindən yaradılan “fəhlə-kəndli hakimiyyətinin” marağına uyğun, sinfilik və partiyalılıq prinsipləri əsasında qurulmağa başladı. Bu proseslərdə, bir tərəfdən, sovet ideologiyasına etiraz edən Universitet ziyalılarının bir hissəsi mühacirət etməyə məcbur olur, bir hissəsi isə ilk dövrdə bolşeviklərin yerli savadlı kadrlara kəskin ehtiyacı ilə əlaqədar çalışmağa davam edirdi. Digər tərəfdən Universitetə təzyiqlər güclənir, ideoloji “təmizləmə” işləri aparılırdı. Ziyalıların əsas hissəsi XX əsrin 30-cu illərindəki kütləvi repressiyaların qurbanı oldu. Bütün bu tədbirlərin əsas məqsədi yeni yetişən nəsli, respublikanın ixtisaslı kadrlarını sovet ideologiyası ruhunda formalaşdırmaq idi.

İlk on illikdə əsas xətt Universitetin akademik azadlığının məhdudlaşdırılması idi. Bu illərdə Universitetin Nizamnaməsi dörd dəfə (1920, 1922, 1923, 1926) dəyişdirildi. V.Razumovski işğaldan sonra Universitetə olan təzyiqlərə və Nizamnamənin dəyişdirilməsinə etiraz edərək, 1920-ci il mayın 26-da rektor vəzifəsindən istefa verdi. Həmin ilin noyabrında Moskva Universitetinin məzunu professor Sergey Davidenkov rektor seçildi. Lakin təzyiqlərə görə, o da seçki müddəti sona çatan kimi 1923-cü ilin sentyabrında rektor işləməkdən imtina etdi. Həmin ildə Kazan Universitetinin Tarix-filologiya fakültəsinin məzunu və həmin vaxt Tarix-filologiya fakültəsinin professoru Aleksandr Qulyayev Universitetə rektor seçildi.

1923-cü ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin və Azərbaycan Texniki İnstitutunun bəzi fakültələrinin tələblərə uyğun fəaliyyət göstərmədiyi, təhsil planlarının islahatlara uyğun olmadığı, bir sıra fənlərin zamanın tələbləri ilə səsləşmədiyi əsas götürülərək, yenidənqurma prosesinin zəruriliyi gündəmə gəldi. Universitetin yeni rektoru Aleksandr Qulyayev məsələyə fərqli yanaşaraq, yüksək ixtisaslı mütəxəssislərin və elmi işçilərin hazırlanmasını əsas istiqamət olaraq irəli sürürdü. Başlayan islahatlar 1924-cü ildə İctimai elmlər fakültəsi ilə Təbiət-riyaziyyat fakültəsinin bazasında Pedaqoji fakültənin yaradılması və buna uyğun digər proseslərlə davam etdi. Bundan başqa, Universitet rəhbərliyindən Nizamnamənin yenilənməsi və təsdiq üçün Azərbaycan Kommunist (bolşevik) Partiyası Mərkəzi Komitəsinə təqdim olunması tələb edilir. RSFSR universitetlərinin nizamnaməsi əsas götürülməklə, bütün ali məktəblər üçün vahid əsasnamə hazırlandı. Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin qərarı ilə təsdiq edilmiş “Ali məktəblər haqqında” Əsasnamə Universitet Elmi Şurasının 28 sentyabr 1926-cı il tarixli qərarı ilə Universitetin nizamnaməsi kimi təsdiq olundu. Universitetin muxtariyyət hüququ ləğv edildi. Bu Nizamnaməyə görə, Universitetə rəhbərlik 3-5 nəfərdən ibarət idarə heyətinin əlində cəmləşdi və Azərbaycan üçün yeni olan ali təhsili idarəetmə orqanları – fənn komissiyaları, bölmə büroları və dekanlıqlar yaradıldı. Nizamnamə, həmçinin fakültə və şuraların səlahiyyətlərini məhdudlaşdırdı, rektorun, dekanın səlahiyyətlərini isə genişləndirdi. 1923-cü il nizamnaməsində Universitet yüksək ixtisaslı mütəxəssis və elmi-tədqiqatçı hazırlayan elm-tədris mərkəzi kimi nəzərdə tutulmuşdu. 1926-cı il əsasnaməsinin hədəfi isə Universitetin fəaliyyətinin tədrisə yönəlməsi idi. Bu əsasnamə 1930-cu ilə qədər Universitetin fəaliyyətini tənzimləyən 5-ci nizamnamə oldu.

1926-cı ildə Universitetə ilk azərbaycanlı rektor – Tağı Şahbazi təyin olundu. Tağı Şahbazinin gəlişi ilə Universitetdə türk (Azərbaycan) dilində təhsilin genişləndirilməsi, fakültələrdə Azərbaycan bölmələrinin açılması və azərbaycanlı müəllimlərin işə cəlb edilməsi sahəsində xeyli iş görüldü. Tələbə və müəllimlər arasında yerli əhalinin nümayəndələrinin sayının artırılması məqsədilə Azərbaycan K(b)P MK-nın Rəyasət Heyəti xüsusi qərar verir. Eyni zamanda, Pedaqoji və Şərq fakültələrinin azərbaycanlaşdırılması nəzərdə tutulurdu. 1929-cu ilin yanvarında Universitetdə “Tələbə Müəllimlər” İnstitutu təşkil edildi və bununla yuxarı kurs tələbələrinə aşağı kurslarda dərs demək imkanı yaradıldı. Bu tədbirlər ana dilində təhsilin keyfiyyətinin və elmi-pedaqoji kadrların sayının artması ilə nəticələnirdi; məzunlar arasından potensialı olan gənclər Universitetdə saxlanılır, elmi-pedaqoji işə cəlb edilirdilər; ana dilində müxtəlif elm sahələrinə dair tədqiqat əsərləri, dərsliklər hazırlanırdı.

Universitetin ilk azərbaycanlı rektoru Tağı Şahbazi

1929-cu ilin aprelinə olan məlumatda Universitetin 232 nəfər professor-müəllim heyətindən 123 nəfərin azərbaycanlı olduğu göstərilirdi. Fakültələr üzrə milli tərkibə nəzər saldıqda, Şərq fakültəsinin əməkdaşlarının 79%, Tibb fakültəsinin əməkdaşlarının 56%, Pedaqoji fakültənin Tarix-ictimaiyyat şöbəsinin əməkdaşlarının 45%, Təbiət-riyaziyyat şöbəsinin əməkdaşlarının 37%, Hüquq fakültəsi əməkdaşlarının 30%-nin azərbaycanlı olduğu məlum olur. Bu məlumat tədris edilən fənlər və elm sahələri üzrə dövrün milli potensialını əks etdirirdi. Həmin heyət növbəti illərdə milli kadrların hazırlanması, türk (Azərbaycan) dilində bir çox elm sahələrinin inkişafı üçün baza yaratdı.

   
Universitetin müəllimlərindən bir qrupu (1927)  

1919-1929-cu illərdə Universiteti, təqribən, 1500 məzun bitirmişdir. Onların 1200 nəfəri tibb, qalanları digər ixtisaslar üzrə məzun olmuşlar. Cəfər Cabbarlı, Ədhəm Şahmalıyev, Hadı Əliyev, Hənəfi Zeynallı, Əşrəf Hüseynov, Vəli Xuluflu, Məmmədhəsən Dadaşov, Feyzulla Qasımzadə, Hadi Mirzəzadə, Sara Aşurbəyli, Əlisöhbət Sumbatzadə, Məmməd Arif Dadaşzadə, İshaq Cəfərzadə, Cümşüd Zülfüqarlı, Mirəli Axundov, Cəfər Xəndan və digər görkəmli elm və mədəniyyət xadimləri həmin dövrün məzunlarıdır. Onlar respublikanın elm və təhsil müəssisələrinin, müxtəlif istehsalat sahələrinin inkişafına mühüm töhfələr vermişlər.

Universitetin Filologiya fakültəsinin bir qrup tələbəsi. Ön cərgədə sağdan 2-ci: Cəfər Xəndan Hacıyev (1930) Universitetin Tibb fakültəsinin 1929/1930-cu il buraxılışı (1930) Universitetin Təbiət-riyaziyyat fakültəsinin 1930/1931-ci il buraxılışı (1931)

1929-cu ildə Universitetin yaranmasının 10 illiyi ümumrespublika səviyyəsində qeyd edildi. Yubiley komissiyasına Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin sədri Qəzənfər Musabəyov sədrlik edirdi. Tədbirlər Bakıda, respublikanın digər şəhərlərində və qəzalarda keçirilirdi. Təntənəli yubiley tədbiri 1930-cu il yanvarın 12-də indiki Opera və Balet Teatrının binasında partiya, sovet təşkilatları və ictimaiyyətin nümayəndələrinin, rəsmi qonaqların iştirakı ilə qeyd edildi. Universitetin 10 illik yubileyi münasibətilə 6 nəfər müəllimə professor elmi adı, 3 professora Əməkdar elm xadimi fəxri adı verildi.

Yubiley münasibətilə mətbuatda Universitet barədə silsilə məqalələr dərc edilir, buradakı təhsil və elmi mühit, Universitetin vəzifələrinin sovet ideologiyasının tələblərinə uyğun olaraq icrası təhlil edilirdi. Yubiley dövründə Universitetin yenidən qurulması, fakültələrin yenidən təşkili və Universitetin genişlənməsi üçün planlar nəzərdə tutulduğu halda, aprel ayından Universitetin fakültələrinin ayrı-ayrı institutlara çevrilməsi məsələsi müzakirə olunmağa başladı.

Bu islahatlarda və Universitetə aid planlarda daha önəmli sahələr var idi. Bütün təzyiqlərə baxmayaraq, cəmiyyətdə mövqeyi, intellektual səviyyəsi çox yüksək olan milli ziyalıların qısa bir zamanda Universitetə toplaşması, milli şüur və mənliyini qoruyub saxlayan müəllim və tələbə heyətinin potensialı, xalqını – Azərbaycanın gələcəyini düşünən ziyalıların yetişməsi, azərbaycanlı müəllim və tələbələrin bir qisminin milli ideologiyanın əsas daşıyıcısı olması, buranın elm və maarifin əsas mərkəzlərindən birinə çevrilməsi fərqli baxışlı gücdən qorxan bolşevik rəhbərlərini ciddi narahat edirdi. I Türkoloji qurultay (Bakı, 1926) və latın qrafikasına keçid (1929) kimi əlamətdar hadisələrə ziyalıların müsbət reaksiyası da siyasi rejim üçün təhlükəli hesab edilirdi.

SSRİ-də universitetlərin bağlanması həm də siyasi rəhbərliyin həyata keçirdiyi “mədəni inqilab”ın tərkib hissəsi idi. Tədris müddətinin qısaldılması, tələbələrin sırasında fəhlə və kəndlilərin sayının kəskin şəkildə artırılması ilə bağlı görülən tədbirlər, xüsusilə, onlar üçün qəbul imtahanlarının formal mahiyyət kəsb etməsi Universitetdə təhsilin keyfiyyətinə mənfi təsir göstərirdi. Ənənəvi universitet təhsilinə üstünlük verən akademik heyət pedaqoji fakültələrin yaradılmasına açıq narazılıq bildirir, fakültələrin müəyyən elmlərin bazası əsasında ənənəvi təşkilindən uzaqlaşmasını Universitetin akademik səviyyəsinin aşağı düşməsi kimi qiymətləndirirdi.

1930-cu il iyulun 23-də SSRİ MİK və XKS ali təhsil sisteminin yenidən qurulması haqqında qərar qəbul etdi. Qərara əsasən, çoxprofilli ali məktəblərin əsasında ölkəyə qısa müddətdə zəruri sayda mütəxəssis verməyə qabil olan müstəqil sahə tədris müəssislərinin yaradılması planlaşdırılırdı. İlk olaraq, Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin 1930-cu il 9 may tarixli qərarı ilə Tibb fakültəsi Tibb İnstitutuna çevrildi və 1930-cu il 19 noyabr tarixli «Azərbaycan SSR ali məktəb və ali texniki məktəblərini yenidən qurmaq, rayonlaşdırmaq və onları müvafiq təsərrüfat orqanlarına və xalq komissarlıqlarına vermək haqqında» qərarı ilə Universitetin fəaliyyəti dayandırıldı, onun ayrı-ayrı fakültələrinin bazası əsasında yeni müstəqil institutlar (Azərbaycan Tibb İnstitutu, Azərbaycan Pedaqoji İnstitutu, Sovet Quruculuğu və Hüququ İnstitutu, Azərbaycan Ticarət Kooperasiya İnstitutu) yaradıldı. 

Bakı Dövlət Universiteti 1934-1991-ci illərdə

Universitetin bağlanmasından bir il sonra Azərbaycan SSR sovet və partiya rəhbərliyi belə bir addımın doğru olmadığı qənaətinə gəldi. Respublikaya universitet təhsilli yüksək ixtisaslı mütəxəssis kadrlar və elmi işçilər lazım idi. Respublika rəhbərliyinin belə bir fikrə gəlməsinə ÜİK(b)P MK-nın 1931-ci ilin aprelində qəbul etdiyi “Universitetlərin başlıca vəzifələri haqqında” qərarın böyük təsiri olmuşdu. Qərarda ali məktəb sistemində universitet təhsilinə ehtiyac olmadığı haqqında əvvəllər hakim fikrin yanlış olduğu, universitetlərin bu sahədə aparıcı rol oynaması ideyası etiraf edilirdi. Ali Pedaqoji İnstitutun rəhbərliyinin MK-nın mədəniyyət və təbliğat şöbəsinə, həmçinin Azərbaycan SSR Xalq Maarif Komissarlığının kollegiyasına “Azərbaycan Dövlət Universitetinin təşkilinə dair Ali Pedaqoji İnstitutdan təkliflər” adlı məktubunda universitetin açılmasının sosializm quruculuğu prosesinin daha yaxşı tədqiq edilməsi ilə yanaşı, yüksək dərəcəli elmi-pedaqoji kadrların hazırlanması üçün zəruriliyi önə çəkilmişdi.

Nəhayət, 1934-cü il mayın 25-də Azərbaycan SSR XKS “Azərbaycan Dövlət Universitetinin açılması haqqında” qərar qəbul etdi. Qərara əsasən, ümumi elmi fənlər üzrə yüksək dərəcəli mütəxəssislər, habelə müəllimlər hazırlamaq üçün 1934-cü il sentyabrın 1-də Fizika-riyaziyyat, Biologiya, Kimya və Tarix fakültələrindən ibarət olan universitet fəaliyyətə başladı. Yeni açılmış Universitetin rektoru vəzifəsinə Məmmədkazım Ələkbərov təyin edildi. Universitet bərpa edildikdən sonra orada çalışan müəllimlərin, o cümlədən azərbaycanlı müəllimlərin sayı ilbəil artırdı, 1935-ci ildə Universitetdə 22-si azərbaycanlı olmaqla, 52 nəfər müəllim çalışırdı. 1938/39-cu tədris ilində isə müəllimlərin sayı, təxminən, 3,5 dəfə artaraq, 180 nəfərə, azərbaycanlıların sayı isə əvvəlki illərə nisbətən 4 dəfədən bir qədər çox artaraq, 91 nəfərə çatmışdı. Namizədlik və ya doktorluq dissertasiyaları müdafiə edən müəllimlərin sayı xeyli artmışdı. Universitetə həm respublikanın müxtəlif elmi-tədqiqat müəssisələrindən, həm də kənardan yüksək elmi adı olan mütəxəssislər dəvət olunurdular. Nəticədə, akademik heyətin tərkibində əsaslı keyfiyyət dəyişikliyi baş vermişdi. Əgər 1935-ci ildə 52 müəllimdən 10-u professor, 14-ü dosent, 10-u müəllim, 13-ü assistent idisə, 1938/39-cu tədris ilində 180 nəfər müəlim arasında 21 professor, 31 dosent, 37 dosent vəzifəsini icra edən, 63 müəllim, 28 assistent fəaliyyət göstərirdi. Tələbələrin arasında azərbaycanlıların sayı ilbəil artsa da, bu proses olduqca ləng gedirdi. SSRİ-nin bütün ali məktəblərində olduğu kimi, Universitetdə də tədris fəaliyyəti Kommunist Partiyasının və sovet hökumətinin ali məktəb məsələlərinə dair normativ sənədləri ilə tənzimlənirdi.

XX əsrin 30-cu illərinin repressiyaları Bakı Dövlət Universitetindən də yan keçməmişdi. Həmin illərdə Azərbaycan xalqı, faktiki, millətin intellektual sərvətini təşkil edən parlaq simalardan, bütöv bir nəsildən məhrum edildi. Bu həm də millətin on illərlə formalaşan genefondunun məhvi, nəsillər arasında mənəvi bağların kəsilməsi siyasəti idi. Respublikanın bu qabaqcıl elm və təhsil müəssisəsindən 100 nəfərdən çox professor, elmi işçi və müəllim, 20 nəfərə kimi tələbə əsassız yerə istintaqa cəlb edilərək qorxudulmuş, təqib edilmiş, sürgünə göndərilmiş və ya güllələnmişdi. Universitetə müxtəlif illərdə rəhbərlik etmiş Tağı Şahbazi (1926-1929), Müseyib Şahbazov (1929), Maqsud Məmmədov (1929-1930), Məmmədkazım Ələkbərov (1934-1935), Balabəy Həsənbəyov (1935-1937) həbs edilərək güllələnmiş, Hüseyn Quliyev isə (1937) həbs edilərək, 5 il müddətinə sürgünə məhkum edilmişdi. Universitetin digər rəhbər işçiləri, o cümlədən elmi katib, partiya təşkilatının katibi, Həmkarlar Təşkilatının sədri, Elmi kitabxananın müdiri, Şərq və Tarix fakültələrinin dekanları, 6 kafedra müdiri də repressiyaya məruz qalmışdılar.

Repressiyaya məruz qalmış Tağı Şahbazi

Repressiyaya məruz qalmış Bəkir Çobanzadə

Repressiyaya məruz qalmış Əziz Qubaydulin

Repressiyaya məruz qalmış Balabəy Həsənbəyov

Repressiyaya məruz qalmış Hüseyn Quliyev

Repressiyaya məruz qalmış Hüseynəli Biləndərli

Repressiyaya məruz qalmış Abbas Yusifov

Repressiyaya məruz qalmış Tahir Abdullayev

Repressiyalar zamanı aldığı zərbələrə baxmayaraq, bütün potensialını respublikanın dinc quruculuq işlərinə yönəltmiş Universitet II Dünya müharibəsi illərində ənənəvi fəaliyyətini davam etdirməklə yanaşı, bütün gücünü həm də tamamilə yeni bir vəzifənin – ölkənin və bəşəriyyətin qəddar və amansız düşməndən müdafiəsinə yardım etmək üçün səfərbər etməli olmuşdu. Təsis olunduğu gündən etibarən müxtəlif siyasi-ideoloji amillərin hökmü altında fəaliyyətini quran Universitetin tarixində II Dünya müharibəsi illəri xüsusi yer tutur. Ölkənin müdafiəsi ilə əlaqədar yaranmış yeni və mürəkkəb vəzifələr, ciddi çətinliklər və sərt sınaqlarla üzləşən Universitetin professorları, müəllimləri, əməkdaşları və tələbə gəncləri ilk günlərdən fədakarlıq nümayiş etdirmişdilər.

Müharibənin ilk günündə Universitetin rektoru Cəbrayıl Ələsgərov, 1940/41-ci tədris ilinin məzunları, tələbə və müəllimlərin bir çoxu könüllü olaraq ordu sıralarına qoşulmuşdu. Ümumilikdə, müharibə illərində Universitetin tələbə və müəllim kollektivindən 1385 nəfəri ordu sıralarına səfərbər olunmuşdu. Onlardan 159 nəfəri akademik işçi, 23 nəfəri aspirant, 1141 nəfəri isə tələbə idi. Universitet kollektivinin orduya səfərbər olunan üzvlərindən 200 nəfəri qadın idi. Universitetin professor-müəllim və tələbə heyətinin kütləvi hərbi-müdafiə işlərində iştirakı da genişlənmişdi.

Universitetin professor-müəllim heyəti müzakirələr zamanı (1940) Dosent Cümşüd Zülfüqarlı Qeyri-üzvi kimya laboratoriyasında (1940)

Mürəkkəb hərbi şəraitlə əlaqədar, Azərbaycan SSR-in bir neçə ali məktəbi müvəqqəti olaraq Universitetə birləşdirilmişdi – 1941-ci ilin oktyabrında Azərbaycan K(b)P MK və Azərbaycan SSR XKS-nin birgə qərarı ilə V.İ.Lenin adına Azərbaycan Pedaqoji İnstitutu, daha sonra Qiyabi Pedaqoji İnstitut, 1941-ci ilin sonlarında K.Marks adına Xalq Təsərrüfatı İnstitutu, həmin ilin dekabrında Azərbaycan Dövlət Bədən Tərbiyəsi İnstitutu və Xarici Dillər Müəllimlər İnstitutu. Bu birləşmələr nəticəsində xeyli genişlənən Universitetin tərkibində yeni fakültələr təşkil olundu: İqtisadiyyat, Hüquq, Xarici dillər, Bədən tərbiyəsi. Universitetə bir neçə ali məktəbin birləşdiyinə görə onun inzibati və tədris binaları, yataqxanaları bir-birindən, təqribən, 2 km uzaqlıqda yerləşirdi. Əvvəllər 7 binada yerləşən Universitet müharibə dövründə hərbi zərurət səbəbindən bir neçə binanı müvəqqəti olaraq hərbi orqanlara vermişdi.

II Dünya müharibəsinin ağır şəraitinə baxmayaraq Universitetin professor-müəllim kollektivi Azərbaycanda ali təhsilin qorunub saxlanılması və daha da inkişaf etdirilməsi üçün səylərini əsirgəməmişdi. Bu illərdə universitet tarixinin ən mühüm hadisələrdən biri Azərbaycan tarixi kafedrasının yaranması oldu. Mövcud çətinliklərlə yanaşı, Geologiya-coğrafiya fakültəsi, Filologiya fakültəsinin tərkibində Şərq şöbəsi, Yaxın Şərq xalqları tarixi, Yaxın Şərq dilləri, Fəlsəfə kafedraları yaradılmışdı. Əsas diqqət müdafiə xarakterili elmi-texniki problemlərin həllinə və sovet vətənpərvərliyinin artırılmasına yönəlmişdir. Müharibə dövründə Universitet özünün professor-müəllim kadrlar ilə təmin edilməsini, əsasən, həyata keçirə bilmiş, hətta sonra Azərbaycan Elmlər Akademiyasının təşkilində xüsusi xidmətlər göstərmişdi. Universitet müharibənin ağır sınaqlarından şərəflə çıxmaqla yanaşı, düşmən üzərində qələbəyə də önəmli töhfələr vermişdi. Universitet alimləri tərəfindən müharibə illərində yerinə yetirilmiş elmi-tədqiqat işlərinin sırasında Yusif Məmmədəliyevin tədqiqatı daha böyük əhəmiyyət kəsb edir. Onun ixtira etdiyi aviasiya yanacağının əsas komponentinin istehsalının yeni metodu mühüm hərbi-müdafiə əhəmiyyəti kəsb edirdi və istehsala dərhal tətbiq edilməsi məqsədilə Bakıda həmin komponenti yeni metodla istehsal edən zavod inşa edilmişdi. Professor Abdulla Qarayev isə Naftalan neftinin yaraları sağaldan və ağrıkəsici vasitə qismində istifadəsinin metodikasını təklif etmişdi. Universitet alimlərinin ölkənin hərbi-müdafiə qüdrətinin artırılması və xalq təsərrüfatının inkişafı naminə əldə etdikləri elmi nailiyyətlər, yüzlərlə yüksək ixtisaslı mütəxəssis hazırlaması, respublikanın müdafiəsi işlərində fəal iştirakı və fədakarlığı ilə xalqın dərin rəğbətini qazanmış oldu. Bu isə Universitetin müharibədən sonrakı inkişafına təkan verdi.

Universitetə 1944-1965-ci illərdə Abdulla Qarayev, Cəfər Xəndan Hacıyev, Yusif Məmmədəliyev, Şəfayət Mehdiyev kimi dəyərli ziyalı, böyük təhsil və elm təşkilatçılarının rəhbərliyi bu ali təhsil ocağı üçün yeni inkişaf stimulu yaratdı. Onların Universitetə rəhbərlik etdikləri illərdə yüksək ixtisaslı mütəxəssis və elmi-pedaqoji kadrlar hazırlanmasına xüsusi diqqət yetirilirdi. Elmi məktəblərin formalaşması prosesində də nəticələr əldə edilir. Bu zaman Universitetin tədris və elmi yaradıcılıq prosesi, maddi-texniki bazanın gücləndirilməsi, xarici ölkələr üçün kadr hazırlığı prioritet məsələlər idi. Universitet əsas diqqəti kadr hazırlığının inkişafına, tələbə sayının və onların müvəffəqiyyət göstəricilərinin artırılmasına yönəltmişdi.

II Dünya müharibəsindən sonra bütün respublikada olduğu kimi, Universitetdə də təqib, təzyiq və repressiyalar baş vermişdi. Maraqlıdır ki, bu təhsil ocağında təkcə müəllim və tələbələr deyil, hətta kafedralar da repressiya qurbanı olaraq bağlanırdı.

Etiraf olunmalıdır ki, xalqın daxilində ədalətsizliyə, milli ləyaqətin tapdalanmasına qarşı etiraz səsini ucaltmaq cəsarətinin, müstəqil dünyagörüşün formalaşmasında Universitet müəllimlərinin muhum rolu olmuşdur. Universitetin yetirmələri, sonralar respublikanın qabaqcıl elm, mədəniyyət xadimləri olmuş ziyalıları Xudu Məmmədov, xeyli müddət Universitetdə müəllim işləmiş Bəxtiyar Vahabzadə, Oqtay Eldəgəz, İsmayıl Şıxlı və başqaları, həmçinin bir sıra vəzifəli şəxslərin iştirakı ilə gizli “Milli Azadlıq Qərargahı” təşkil edilmişdi. Bu təşkilatda Yusif Məmmədəliyev, Nazirlər Şurasının o zamankı sədri Sadıq Rəhimov və başqa tanınmış şəxslər də fəaliyyət göstərirmişlər. Onlar müxtəlif vasitələrlə dövlət qurumlarında vəzifəli şəxslərin fəaliyyətini xalqın qan yaddaşının və milli mənafeyinin qorunub saxlanmasına yönəltməyə çalışmışlar. Bu illərdə ermənilərin Naxçıvan və Dağlıq Qarabağın Ermənistana verilməsi niyyətinin baş tutmamasında, digər amillərlə yanaşı, Azərbaycan ziyalılarının apardığı fəal işin də böyük əhəmiyyəti oldu. 1960-cu illərdə Azərbaycanda milli azadlıq uğrunda yeni mübariz bir nəsil yetişməkdə idi. Bu cəhətdən, Universitetin gəncləri xüsusilə fərqlənirdilər. Universitetin müəllimləri 1950-1960-cı illərdə xalqın soykökündən uzaqlaşmaması, qan yaddaşının qorunub saxlanması, elmi, intellektual potensialının artırılması sahəsində üzərinə düşən vəzifələri şərəflə yerinə yetirir, onlara bəslənilən ümidləri doğruldurdular.

Universitetdə yaranmış bu mühütün qorunmasında görkəmli dövlət xadimi Heydər Əliyevin Azərbaycanda hakimiyyətə gəlməsinin böyük təsiri olur. Heydər Əliyev Azərbaycanda milli ruhun o dövrün ideologiyasının qəlibləri çərçivəsində nəinki tam sıxışdırılmasına yol verməmiş, əksinə, onu inkişaf etdirmək yolunda bütün imkanlardan maksimum yararlanaraq, milli dövlətçilik ideyasının gələcəkdə böyük hərəkətverici qüvvəyə çevrilməsinə təkan vermişdir. Ölkədə milli ruhlu elm və mədəniyyət xadimlərinə qarşı təqib və təzyiqlərin olmasına baxmayaraq, Heydər Əliyev cəsarəti və sarsılmaz iradəsi sayəsində respublikada yaradıcı insanların sərbəst düşünməsi və fikrini azad ifadə edə bilməsi, Azərbaycanın dövlətçilik tarixində suverenliyin və müstəqilliyin təmin edilməsi üçün əlverişli şərait formalaşdırmışdır. Bu proses ictimai şüurda izsiz qalmamış, elmi tədqiqatlarda, yeni elmi yanaşmalarda öz əksini tapmışdı. Bu səbəbdən də Bakı Dövlət Universitetinin inkişafinda böyük yüksəliş mərhələsi məhz bu dövrdə başlamışdır. Universitetin inkişafında onun mühüm rolu olmuşdur. Heydər Əliyev məzunu olduğu universitetə xüsusi qayğı göstərmişdir. Universitetin 10 illik yubileyindən sonra ilk dəfə yubileyi də onun təşəbbüsü ilə keçirilmişdir. Azərbaycanın elm və təhsil məbədinin 50 və 60 illik yubileylərinin dövlət səviyyəsində qeyd edilməsi Universitetin tarixində mühüm hadisə oldu. Universitet yaranmasının 50 illiyi münasibətilə elmin inkişafında, yüksək ixtisaslı mütəxəssislərin hazırlanmasında xidmətlərinə görə 1971-ci il fevralın 11-də SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyəti tərəfindən Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni ilə, 1980-ci il martın 13-də isə yaradılmasının 60 illiyi ilə əlaqədar Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri Fərmanı ilə təltif olunmuşdu.

Heydər Əliyev istedadlı azərbaycanlı gənclərin keçmiş SSRİ-nin qabaqcıl və nüfuzlu ali təhsil müəssisələrində təhsil almalarına da xüsusi diqqət yetirirdi. 1980-ci illərin əvvəllərində hər il 1000-1400 azərbaycanlı gənc respublikadan kənarda ali təhsil almağa göndərilirdi. Bu gənclərin sırasında Universitetin tələbələri də var idi. Təhsilini başa vurub qayıdan gənclərin bir hissəsi universitetdə işlə təmin edilirdilər.

1980-ci ildə Universitetdə 64 ixtisaslaşma, 18 ixtisas üzrə kadrlar hazırlayan 12 fakültə, xarici vətəndaşların təhsili fakültəsi, ali və orta məktəb müəllimlərinin ixtisasartırma fakültəsi, hazırlıq şöbəsi, 89 kafedra, 4 problem laboratoriyası və ali məktəblərarası elmi-tədqiqat hesablama mərkəzi fəaliyyət göstərirdi. Bu zaman Universitetdə 13 mindən çox tələbə təhsil alırdı. Universitetin tədrisin keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması və elmin inkişafı üçün mühüm işlər görülmüş, beynəlxalq əlaqələri genişlənmişdir. Bu məqsədlə yeni strukturlar yaradılmış, Universitetin Humanitar korpusu istifadəyə verilmişdir.

Bu dövrdə Universitet Azərbaycan xalqının ziyalı potensialının formalaşmasında əsas mərkəz idi. 1137 nəfərdən ibarət professor-müəllim heyətinin 116 nəfəri elmlər doktoru və professor, o cümlədən 7 nəfəri Azərbaycan EA-nın müxbir üzvü, 311 nəfəri dosent idi. Azərbaycan cəmiyyətinin bütün sahələrinin inkişafında böyük xidmətləri olmuş bu alimlərin arasında dövlət, elm və mədəniyyət xadimləri vardır. Akademiklər Məmməd Arif Dadaşzadə, Feyzulla Qasımzadə, İsmayıl Hüseynov, Əlisöhbət Sumbatzadə, professorlar, pedaqoji elmlər doktorları Əhməd Seyidov, Ağamməd Abdullayev, tarix elmləri doktoru Ədhəm Şahmalıyev, əməkdar elm xadimi Sara Aşurbəyli, maddi mədəniyyətimizin ilk tədqiqatçısı, Qobustan qaya rəsmlərini aşkar etmiş İshaq Cəfərzadə və başqaları Azərbaycan elminə əvəzsiz töhfələr vermişlər. Eyni zamanda Universitetdə bir sıra struktur dəyişikləri aparmış, Mülki proses və maliyyə hüququ (1985), Kimyanın tədrisi metodikası (1987), Riyazi kibernetika (1988), Folklor (1989), İdarəetmə nəzəriyyəsinin riyazi üsulları (1990), Əməliyyatlar tədqiqi və riyazi modelləşdirmə, Ehtimal nəzəriyyəsi və riyazi statistika (1990) kafedraları, M.M.Hüseynov adına Arxeologiya və etnoqrafiya muzeyi (1986), «Qızıl səpinti yataqlarının proqnozu, axtarışı və qiymətləndirilməsi» (1989), Dünya azərbaycanlıları: tarixi demoqrafiya (1989), Azərbaycanın Maddi Mədəniyyət tarixi (1989) elmi-tədqiqat laboratoriyaları yaradıldı.

Azərbaycanda baş verən proseslərə baxmayaraq, ümumilikdə Sovet cəmiyyətində 80-ci illərin ortalarından etibarən başlayan siyasi proseslər iqtisadi, ictimai, sosial və mənəvi sahələrdə, həmçinin milli münasibətlərdə mövcud olan böhranlı vəziyyəti daha da dərinləşdirmişdi. Ölkənin iflasının qarşısını almaq üçün hakim Kommunist Partiyasının tədbirlərinin heç biri gözlənilən nəticəni vermədi, əksinə, “yenidənqurma” və “aşkarlıq” sovet imperiyasındakı bütün ziddiyyətləri daha qabarıq şəkildə gündəmə gətirdi. Onun iflasını sürətləndirdi, demokratik hərəkatın inkişafına güclü təkan verdi.

Bu illərdə həm respublikada, həm də Universitetdə mövcud olan qeyri-sabit və mürəkkəb vəziyyəti belə bir fakt da sübut edir ki, 1987-1991-ci illərdə BDU-da rektor vəzifəsinə 3 dəfə yeni təyinat olmuşdu. Bu hal, təbii ki, Universitetdə tədrisin və elmi araşdırmaların ahəngdar iş ritminə mənfi təsirini göstərməyə bilməzdi. Lakin bütün bunlara baxmayaraq, hər zaman olduğu kimi, zəngin ənənələri, elm və təhsil sahəsində çalışan fədakar ziyalıları ilə seçilən Universitet bütün çətinliklərə sinə gərərək, yarandığı vaxtdan qarşısına qoyduğu tarixi missiyasını şərəflə davam etdirdi. Nəticədə Universitet Azərbaycan xalqının milli-azadlıq hərəkatının ön sıralarında yer aldı.

80-ci illərin sonlarında Dağlıq Qarabağda ermənilərin separatçı çıxışlarının gücləndiyi və indiki Ermənistan adlandırılan Qərbi Azərbaycan torpaqlarından azərbaycanlıların zorla qovulduğu bir vaxtda respublika rəhbərliyinin laqeydliyi və bacarıqsızlığı Azərbaycanın hər bir vətənpərvər övladı kimi, Universitet əməkdaşlarını da ciddi narahat edirdi. Sovet ideologiyasının bütün təzyiq mexanizmlərinə baxmayaraq, Universitetdə azadlıqsevər, mübariz ruhlu insanlar kifayət qədər fəal idi. Məhz onların mübarizliyi sayəsində Universitet tələbələri həmin vaxtlar Bakıda keçirilən kütləvi mitinqlərin əsas fəallarından idilər. Bu gənclərin əsas amalı xalqımızın hüquqlarının tapdanmasına yol verməmək, erməni təxribatçılarının və onların havadarlarının məkrli planlarını ifşa etmək, respublikanın ərazi bütövlüyünü qorumaq idi. Auditoriyalarda Azərbaycanın müstəqilliyi, türk dünyası ilə əlaqələr və digər mövzular ətrafında müzakirələr gedirdi. 1988-ci ilin yanvarında Universitetin tələbələri soydaşlarımızın Ermənistandan zorla deportasiyasına qarşı ilk etiraz aksiyası keçirdilər. Universitet Quba rayonunda yerləşən tədris-istehsalat bazasını qaçqınların məskunlaşması üçün ayırdı. Onların ehtiyaclarını qarşılamaq məqsədilə “Yardım” adlı xüsusi hesab açıldı və kollektiv tərəfindən xeyli vəsait toplanıldı. Universitetin əsas tədris korpusunun qarşısında professor-müəllim və tələbə kollektivi müntəzəm izdihamlı mitinqləri ilə yanaşı professor və müəllimlər radio və televiziyada, mətbuatda mütəmadi çıxışlar edirdilər.

Respublikada yaranmış vəziyyətlə əlaqədar, hazırlıq görülsə də Universitetin 70 illik yubileyinin keçirilməsi mümkün olmadı. Universitetin Elmi Şurası çoxsaylı tələbləri nəzərə alaraq, 1989-cu il oktyabrın 27-də onun Bakı Dövlət Universiteti adlandırılması, yerləşdiyi küçəyə isə “Universitet” adının verilməsini qərara aldı. Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin 19 fevral 1990-cı il tarixli qərarı və Xalq Təhsili nazirinin 1 mart 1990-cı il tarixli əmri ilə Universitetin tarixi adı bərpa olundu.

Ölkəmizin azadlığı uğrunda mübarizə tarixinə qızıl hərflərlə yazılmış 20 Yanvar hadisələrində Universitetin müəllim və tələbə kollektivinin üzvləri də təcavüzkar ordu hissələrinə qarşı müqavimət göstərənlərin ön sıralarında idi. Faciədən sonra da respublikada keçirilən kütləvi etiraz aksiyalarında Universitet kollektivi fəal iştirak edirdi.

Bütün bunlara baxmayaraq, elmə, təhsilə fədakar bağlılıq öz sözünü deyirdi. Təcrübədə özünü doğrultmayan marksizm-leninizm ideyaları və onlara əsaslanan ehkamlar cəmiyyəti böhranlı vəziyyətə saldığından, ictimai şüuru yeni dövrün tələbləri əsasında formalaşdırmaq, humanitar təhsil sistemini tamamilə yenidən təşkil etmək zərurəti yaranmışdı. Çətinliklərə baxmayaraq, tədrisin və elmi tədqiqatların keyfiyyətinin yüksəldilməsi və idarəetmənin optimallaşdırılması məqsədilə islahatlar aparılırdı. Bu illərdə Universitetin Lənkəran və Şəki filialları, həmçinin dövrün tələblərinə uyğun kadr hazırlığı məqsədilə Tarix fakültəsinin bazasında Beynəlxalq münasibətlər və beynəlxalq hüquq, Sosial elmlər və psixologiya fakültələri (1991), bir sıra yeni kafedra və laboratoriyalar yaradıldı. 

Universitet müstəqillik dövründə

1991-ci il oktyabrın 18-də Azərbaycan Respublikasının Ali Soveti “Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında Konstitusiya Aktı” qəbul etdi. Müstəqilliyin ilk illərində cərəyan edən siyasi proseslər bütövlükdə respublikanın, o cümlədən Universitetin həyatına mənfi təsir göstərdi. Universitetdə tədris prosesinin ahəngi pozulmuş, təhsilin keyfiyyətində, elmi araşdırmaların aparılmasında geriləmə müşahidə edilməyə başlamışdı. Tələbələr arasında dərsdən yayınma halları artmışdı. Tələbə və müəllimlərin kütləvi şəkildə Qarabağ uğrunda gedən döyüşlərə qatılması, cəbhədəki ağır vəziyyət, şəhidlərin sayının artması, ümumən, ölkədəki gərgin siyasi proseslər Universitetə də təsir etmişdi. Professor-müəllim və tələbə heyəti cəbhə xətti ilə yanaşı yaralılara, şəhid ailələrinə, qaçqın və məcburi köçkünlərə də hər bir yardımı göstərirdilər. Digər tərəfdən, təhsil sahəsində neqativ hallar, maddi-texniki bazası olmayan çoxlu özəl universitetlərin yaradılması, ölkədə hökm sürən özbaşınalıq və xaos tədris prosesini dayanmaq həddinə çatdırmışdı.

Müstəqil Azərbaycan Respublikasının 1992-ci ildə qəbul olunmuş “Təhsil qanunu”nda ali təhsilin çoxpilləli (bakalavriat, magistratura) sistemə keçirilməsi ilə BDU-da 1993/94-cü tədris ilindən etibarən ikipilləli təhsil sisteminə keçildi. Həmin il BDU-nun bakalavriat, 1997-ci ildə isə magistratura səviyyəsində ilk dərslər başladı. Dövrün tələblərinə uyğun olaraq 1992-ci ildən başlayaraq tədris ediləcək sosial-siyasi və iqtisadi elmlər sırasına fəlsəfə, fəlsəfə tarixi, dinşünaslıq, islamşünaslıq, etika, estetika, siyasi tarix, sosiologiya, politologiya, siyasi iqtisad və iqtisadi təlimlər daxil edildi. Çoxpilləli təhsil sistemi ilə əlaqədar universitetin strukturunda, fakültələrin təşkilində ciddi dəyişiklər edildi, yeni fakültələr, kabinet, kafedra və elmi tədqiqat laboratoriyaları yaradıldı. 1992-ci ildən BDU-da ingilis bölməsi yaradıldı.

Azərbaycan xalqının Ümummilli lideri Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışından sonra təhsil sahəsində həyata keçirilən strateji xətt, digər təhsil ocaqları kimi, Bakı Dövlət Universitetinin də gələcək inkişafını təmin etdi. Hər il Universitetə ayrılan vəsait və tələbə qəbulunun artırılması Universitetdə mühüm təhsil islahatlarının aparılmasına, kadr potensialının genişləndirilməsinə, maddi-texniki bazanın möhkəmləndirilməsinə, yeni strukturun formalaşdırılmasına imkan yaratdı. İntibah dövrünə başlayan BDU müstəqil dövlətin aparıcı ali məktəbi kimi mühüm elm və tədris mərkəzi funksiyasını bərpa etdi. Bu vəziyyət onun dünyanın qabaqcıl ali məktəbləri və elm mərkəzləri ilə əlaqələr qurmasına imkan yaratdı. Universitetdə təhsilin beynəlxalq standartlara uyğun təşkili müstəqillik dövründə də xarici ölkələr üçün kadr hazırlığı prosesinin davam etdirilməsinə səbəb oldu.

Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin “Azərbaycan Respublikasında təhsil sisteminin təkmilləşdirilməsi haqqında” 13 iyun 2000-ci il tarixli fərmanına uyğun olaraq, BDU-ya özünüidarəetmə prinsipi əsasında fəaliyyət göstərən ali təhsil müəssisəsi statusu verilmişdi.

Universitetin fəaliyyəti bağlı ən mühüm qiymətləndirilmələr onun yubileyləri zamanı aparılmışdır. Universitetin 75 (1994) və 80 illik (1999) yubileyləri Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin Fərmanı və şəxsən iştirakı ilə təntənəli şəkildə qeyd olunmuşdur. Hər yubiley tədbirindən sonra Universitetdə yeni islahatlar vüsət almışdır.

Görkəmli dövlət xadimi Heydər Əliyevin Azərbaycanın gələcək inkişafı ilə bağlı strategiyasını, habelə mədəniyyət, elm və təhsilin inkişafı siyasətini Prezident İlham Əliyev uğurla davam etdirir, Bakı Dövlət Universitetinə, onun müasir təhsil kompleksinə çevrilməsinə xüsusi diqqət və qayğı göstərir. Onun qayğısı ilə fəaliyyətini yeni dövrün tələblərinə uyğun qurmağa başlayan BDU ölkədə təhsil islahatlarının həyata keçirilməsində önəmli rol oynayır.

Hazırda universitetdə təhsil dövlət strategiyası əsasında aparılan islahatlara uyğun həyata keçirilir. Dövlət proqramlarında təhsilin üzərinə düşən vəzifələr əsas xətt olaraq müəyyən edilir, təhsilin və elmin keyfiyyətinin artırılması üçün bütün sahələrdə inkişafın təmin olunması siyasəti yeridilir.

2003/04-cü tədris ilindən etibarən BDU-da tələbələrin biliklərinin qiymətləndirilməsinin çoxballı sisteminin tətbiqinə başlandı. Bakı Dövlət Universitetində təhsil sisteminin təkmilləşdirilməsi, ali təhsilin keyfiyyətinin, tələbələr və müəllimlərin mobilliyinin inkişafı, beynəlxalq əlaqələrin genişləndirilməsi istiqamətində də əsaslı işlər görülür. 2005-ci il mayın 19-da Azərbaycan Bolonya prosesinə qoşulmuş və bu prosesin həqiqi üzvü olmuşdu. Təhsil Nazirliyinin 2006-cı il 20 aprel tarixli əmri ilə təsdiq edilmiş “Ali təhsil müəssisələrində kredit sistemi ilə tədrisin təşkili barədə nümunəvi Əsasnamə”yə uyğun olaraq, Universitetin bütün fakültələrində, tədricən, kredit sisteminin tətbiqinə başlanılmış və 2009-cu ildə tamamilə yekunlaşmışdır. Buna uyğun olaraq, bütün ali məktəblər üçün vahid Dövlət Təhsil Standartları hazırlanmış və 2006-cı ildə Universitetdə nəzəri həftələrin sayı, bir tədris ili üçün dərs saatlarının miqdarı azaldımış, tədris planlarından bir sıra fənlər çıxarılmışdı. Bu proseslər ali təhsil müəssisələrinin Avropa məkanına inteqrasiyası ilə bağlı tədbirləri sürətləndirmişdi.

Avropa Kredit Transfer Sistemi və Bolonya Bəyannaməsinin müddəalarına uyğun olaraq, BDU-da təhsil alan tələbə və magistrantların akademik mobilliyinin, ölkədaxili və xarici ölkələrin ali təhsil müəssisələrində sərbəst təhsil almaq hüququnun təmin olunması, təhsil aldıqları ali təhsil müəssisələrində fənlər üzrə qazandıqları kreditlərin ekvivalentliyinin müəyyən edilməsi və tanınması prosedurlarının rəsmiləşdirilməsi üçün fakültələrdə ixtisaslar üzrə proseslər xüsusi komissiyaların rəyi əsasında həyata keçirilir.

Universitetin strukturunda ən mühüm hadisələrdən biri tədqiqat universitetinə çevrilməsi üçün atılan addımlardır. Bu baxımdan, ilk institutun açılmasından keçən uzun zamandan sonra (Tətbiqi-Riyaziyyat İnstitutu, 1991) Fizika fakültəsində fəaliyyət göstərən elmi-tədqiqat laboratoriyalarının bazasında BDU-nun nəzdində Fizika Problemləri Elmi-Tədqiqat İnstitutu yaradılması mühüm mərhələ oldu (2005). Son 15 ildə elmi tədqiqatların keyfiyyətinin artırılması və tədrisin yenidən qurulması məqsədilə idarəçilik strukturunda bir sıra dəyişikliklər və islahatlar aparılmışdır. “Xüsusi istedada malik olan uşaqların (gənclərin) yaradıcılıq potensialının inkişafı üzrə Dövlət Proqramı (2006-2010-cu illər)” əsasında, BDU nəzdində “Gənc istedadlar” liseyi, Ekologiya və Torpaqşünaslıq fakültəsi, “Rus Mərkəzi”, Türkoloji araşdırmalar elmi-tədqiqat laboratoriyası, Nanoaraşdırmalar laboratoriyası, Barama Media Mərkəzi, Qubada Tədris-təcrübə və istirahət mərkəzi, BDU-nun Qazax filialı, Jurnalistika fakültəsinin nəzdində müasir Tədris teleradio studiyası və onlarla digər qurumlar fəaliyyətə başladı. Struktur dəyişikliklərin davamı kimi, AMEA Torpaqşünaslıq və Aqrokimya İnstitutunda Ekologiya və torpaqşünaslıq fakültəsinin Elm və Tədris Mərkəzi (2015), BDU rektorluğu yanında İctimai Nəzarət və Məsləhət Şurası (2016) yaradıldı; Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Qazax filialı BDU-nun tabeliyinə verildi (2016).

Bu dəyişikliklərlə bərabər, elm və təhsilin dünya standartları səviyyəsinə yüksəldilməsi və inteqrasiyası məqsədilə də əhəmiyyətli işlər görülmüşdür. Müstəqillik illərində Azərbaycan təhsili və elminin inkşafına önəmli töhfələr vermiş Bakı Dövlət Universiteti elmi-tədqiqat işlərinin səmərəliliyi baxımından beynəlxalq aləmdə də nüfuz qazanmışdı. Universitetin fakültə, kafedra və elmi strukturlarında (institut, mərkəz və laboratoriyalar) təbiət və humanitar elmlərin aktual problemlərinə dair mühüm nəzəri və təcrübi əhəmiyyət kəsb edən elmi-tədqiqat işləri aparılmışdı. Bu elmi-tədqiqat işləri aktuallığı ilə yanaşı, geniş istiqamətləri və prioritetləri ilə də fərqlənirdi. Bakı Dövlət Universiteti müxtəlif beynəlxalq layihələrdə və mübadilə proqramlarında (Avropa İttifaqının TEMPUS-TASİS, ERASMUS MUNDUS layihələri, türk dövlətlərini əhatə edən Mövlana və Orhun mübadilə proqramları və s.) aktiv iştirak edir. Elm və təhsilə artırılan diqqət nəticəsində Universitet alimlərinin beynəlxalq agentliklər tərəfindən indeksləşən nüfuzlu jurnallarda dərc etdirdikləri elmi məqalələrinin sayında ciddi artım yaranmışdır. Eyni zamanda, nüfuzlu beynəlxalq konfranslarda Azərbaycan elminin və Universitetdə yerinə yetirilən tədqiqatların dünya ictimaiyyətinə çatdırılmasında mühüm işlər görülür. Universitetin beynəlxalq agentliklər və nəşriyyatlarla (“Clarivate Analytics” agentliyi, “Elsevier” akademik nəşriyyatı və digər) əlaqələri əməkdaşlar üçün geniş imkanlar yaratmışdır.

2016-cı ildə Bakı Dövlət Universiteti “Clarivate Analytics” agentliyi və Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Elmin İnkişafı Fondunun "Elmin inkişafına görə" ən yüksək mükafatına, dünyanın tanınmış “Elsevier” akademik nəşriyyatı və Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Elmin İnkişaf Fondu tərəfindən Azərbaycanda ilk dəfə olaraq təsis edilən “SCOPUS Mükafatı”na layiq görülmüşdür. Bununla yanaşı, respublikada yeganə impakt faktorlu jurnal kimi BDU-da nəşr olunan “Tətbiqi və hesablama riyaziyyatı” jurnalı da “SCOPUS Mükafatı”na layiq görülmüşdür. Bunun davamı kimi 2018-ci ildə də BDU-ya və onun bir sıra əməkdaşlarına “Clarivate Analytics” agentliyi və Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Elmin İnkişafı Fondunun “Web of Science Azerbaijan-2018” birgə mükafatları təqdim edilmiş və universitetlər arasında “Web of Science”də əsas nəşr lideri - “Supermükafat” da Bakı Dövlət Universitetinə verilmişdi. Son illər Universitet alimləri tərəfindən beynəlxalq informasiya agentlikləri tərəfindən indekslənən dərgilərdə çap etdirilən elmi əsərlərin və onlara edilən istinadların sayı ildən-ilə sürətlə artır ki, bu da kəmiyyət artımı ilə yanaşı aparılan tədqiqatların və əldə edilən nəticələrin aktuallığının və keyfiyyət göstəricisinin bariz sübutudur.

Beynəlxalq ali təhsil sistemində layiqli yer tutmağı qarşısına məqsəd qoymuş BDU son illərdə tədris prosesinə distant kommunikasiya texnologiyalarının daxil edilməsi, distant təhsil üzrə tədris-metodik materialların hazırlanması, müasir informasiya texnologiyaları əsasında avtomatik idarəetmə sisteminin («Elektron universitet») yaradılması, dünyanın qabaqcıl universitetlərilə təcrübə mübadiləsinin genişləndirilməsi, tanınmış əcnəbi alimlər, elm və təhsil xadimlərinin dəvət edilməsi, xarici tələbə və doktorant kontingentinin genişləndirilməsi üçün şərait yaradılması və digər müvafiq tədbirlərin həyata keçirilməsi istiqamətində sistemli iş aparır.

Azərbaycanın təhsil sistemində həyata keçirilən islahatlardan biri də Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin təşəbbüsü ilə SABAH qruplarının yaradılması olmuşdur. Bunda başlıca məqsəd Azərbaycanın inkişafına töhfə verəcək savadlı, bacarıqlı, hazırlıqlı gənc mütəxəssislər yetişdirmək, yerli və beynəlxalq əmək bazarında rəqabətədavamlı səriştəli kadr hazırlığını həyata keçirməkdir. BDU-da SABAH qrupları 2014/15-ci tədris ilindən fəaliyyət göstərir.

Universitetdə gedən bütün quruculuq prosesi və islahatların gedişində yeni strukturlar yaradılması ilə yanaşı 2008-ci ildə yeni korpusun istifadəyə verilməsi mühüm hadisə oldu. Açılış mərasimində iştirak edən Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin geniş çıxış etməsi onun universitetin ölkənin elm və təhsilində oynadığı rolu yüksək dəyərləndirdiyini sübut edir.

Universitetin 90 və 100 illik yubileyləri də təntənələ ilə qeyd edilmişdir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev hər iki tədbirdə iştirak etmiş, univetsitet kollektivi ilə görüşündə Universitetin xalqımız qarşısında tarixi missiyasını yüksək qiymətləndirmişdir.

Digər yubileylərdən fərqli olaraq Bakı Dövlət Universitetinin 100 illiyi ilə bağlı xaricdə və respublikada silsilə tədbirlər keçirilimişdir. Bu əlamətdar hadisə münasibətilə BDU-nun Qazax filialında, Mingəçevir Dövlət Universitetində, Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetində, Azərbaycan Tibb Universitetində, Sumqayıt Dövlət Universitetində, Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində, Bakı Mühəndislik Universitetində, Lənkəran Dövlət Universitetində və bir sıra digər elm və təhsil müəssisələrində konfranslar və dəyirmi masalar təşkil edilmişdir. Xaricdə isə UNESCO (12.06.2019, Paris), ISESCO, universitetlərin beynəlxalq assosiasiyaları (28-29.05.2019, Buxarest. “İnter University Cooperation for Open Science” adlı beynəlxalq konfrans), digər beynəlxalq təşkilatlar və qurumlar (10.09.2019, Vyana, Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzi) səviyyəsində qeyd olunmuşdur. UNESCO-nun Baş qərargahında qeyd edilən BDU-nun 100 illik yubileyi beynəlxalq təşkilatlarda keçirilən ən önəmli tədbirlərdən biri olmuşdu. Tədbirin yüksək səviyyədə qeyd olunması həm Azərbaycan Respublikası, həm də Bakı Dövlət Universiteti üçün böyük əhəmiyyət kəsb etmişdir. Çünki, 1920-ci il yanvarın 11-də Antanta dövlətlərinin Ali Şurası yeni yaranmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini məhz Paris şəhərində de-fakto tanımışdı. Tədbirə ciddi hazırlıq aparılmış, 100 illik tarixi dolğun əks etdirən videofilm, tarixi və müasir fotoşəkillərdən ibarət sərgi, ecazkar konsert proqramı hazırlanmışdı. Beləliklə, 100 yaşlı Universitet UNESCO-da ölkənin elm və təhsili adına şərəfli bir tarix yazmışdı. Çıxışlarda ölkəmizin tarixindən, onun nailiyyətlərindən söz açılmış, BDU-nun xalqımızın əsas sərvətlərindən biri olduğu diqqətə çatdırılış, onun bölgədə və bütün müsəlman Şərqində ilk Avropa tipli ali məktəb olduğu vurğulanmışdı.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərmanı ilə “Bakı Dövlət Universitetinin 100 illiyi (1919–2019)” Azərbaycan Respublikasının yubiley medalı təsis edilmiş və Azərbaycanda təhsilin və elmin inkişafındakı xidmətlərinə görə Bakı Dövlət Universitetinin bir qrup əməkdaşına fəxri adlar verilmiş, orden və medallarla təltif olunmuşlar.

Hazırda Bakı Dövlət Universiteti Azərbaycan Respublikasının bakalavriatura səviyyəsində 66 ixtisas, magistratura səviyyəsində 235 ixtisaslaşma üzrə 3 dildə kadr hazırlayan əsas ali təhsil müəssisəsidir. Təlim-tərbiyə prosesi 121 kafedrada 1500-dək professor-müəllim tərəfindən həyata keçirilir. Onlardan 15 nəfəri AMEA-nın həqiqi və müxbir üzvü, 272 nəfəri elmlər doktoru, professor, 1049 nəfəri fəlsəfə doktoru, dosentdir.

Universitetin əldə etdiyi nailiyyətlərdə respublikanın elm və təhsil sahəsinə öz töhfəsini vermiş minlərlə dəyərli insanın mühüm xidmətləri olmuşdur. Universitet kollektivi bugün də respublikanın ictimai-siyasi həyatına, dövlət idarəetməsinə öz töhvələrini verir, məhsuldar fəaliyyətlərinə görə müntəzəm olaraq mükafatlandırılırlar. Universitetin əməkdaşlarından 7 nəfəri Milli Məclisin deputatı, 5 nəfəri Dövlət mükafatı laureatı, 3 nəfəri Prezidentin fərdi təqaüdçüsü, 14 nəfəri Əməkdar elm xadimi, 34 nəfəri Əməkdar müəllimdir.

Bakı Dövlət Universitetinə dövlət qayğısı artdıqca, burada təhsil islahatları aparıldıqca, yeni elmi uğurlar əldə edildikcə onun beynəlxalq nüfuzu da yüksəlmiş, dünya şöhrətli bir çox tanınmış şəxsiyyət BDU-nun Fəxri doktoru adına layiq görülmüşdür. Universitet elminin və təhsilinin inkişafına göstərdiyi qayğıya, onun adını və şöhrətini yüksəklərə ucaltdığına, Azərbaycan xalqı və dövləti qarşısında misilsiz xidmətlərinə görə BDU Elmi Şurasının 28 oktyabr 1994-cü il tarixli qərarı ilə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyev Bakı Dövlət Universitetinin Fəxri doktoru adına layiq görülmüşdür. Universitetin 90 illik yubileyi tədbirində isə Prezident İlham Əliyevə Bakı Dövlət Universitetinin Fəxri doktoru diplomu təqdim olunmuşdur. Türkiyə Cümhuriyyətinin prezidentləri Türqut Özal, Süleyman Dəmirəl, Abdulla Gül, Türkmənistan respublikasının prezidentləri Saparmurad NiyazovQurbanqulu Berdiməhəmmədov, Özbəkistan respublikasının prezidenti İslam Kərimov, Türkiyə Cümhuriyyətinin Baş naziri Məsul Yılmaz, ABŞ prezidentinin milli təhlükəsizlik məsələləri üzrə sabiq müşaviri, görkəmli ictimai-siyasi xadim, dünya şöhrətli politoloq Zbiqnev Bjezinski, Ukrayna Ali Radasının sədri Vladimir Litvin, Latviyanın Prezidenti Vayra Vike-Freyberq, dünya şöhrətli qazax yazıçısı Oljas Suleymenov, Rumıniya Prezidenti Trayan Basesku, M.V.Lomonosov adına MDU-nun rektoru, akademik V.A.Sadovniçi, Pakistanın Baş naziri Məhəmməd Nəvaz Şərif və digər görkəmli dövlət və elm xadimləri Bakı Dövlət Universitetinin Fəxri doktoru adına layiq görülmüşlər.

Azərbaycan tarixinə Vətən müharibəsi adı ilə daxil olan və Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Şanlı Azərbaycan Ordusunun 44 günlük (27 sentyabr - 10 noyabr 2020-ci il) Zəfər yürüşü dövründə Bakı Dövlət Universitetinin professor-müəllim və tələbə heyəti də prezidentin yürütdüyü müdrik siyasət ətrafında bir yumruq kimi birləşmiş, Şanlı Qələbəyə öz layiqli tövhəsini vermişdir. Universitetin professor-müəllim heyəti ilk gündən KİV-də ictimai və elmi məzmunda çıxışlar edirdilər. Döyüşlərdə iştirak edən tələbə və məzunlardan 18 nəfəri şəhid olmuşdur. Torpaqlarımızın işğaldan azad edilməsi uğrunda qəhrəmanlıq göstərdikləri üçün orden və medallarla təltif edilmiş hərbi qulluqçuların sırasında Bakı Dövlət Universitetinin tələbə və məzunları da vardır.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xalqımıza bəxş etdiyi ən dəyərli sərvət və onun əvəzsiz yadigarı olan 100 yaşlı Bakı Dövlət Universiteti bir əsr ərzində şərəfli bir yol keçmişdir. Bakı Dövlət Universiteti Azərbaycan xalqının övladlarına ali təhsil vermək, vətənimizin dünya elm və mədəniyyət məkanında layiqli yer tutmasını təmin etmək kimi ən uca missiyasını bu gün də ləyaqətlə yerinə yetirməkdə davam edir. Hazırda universitetdə beş istiqamətdə – təhsil, tədqiqat, innovasiya və elmi biliklərin kommersiyalaşdırılması, sosial rifahın yüksəldilməsi və beynəlxalq əlaqələrin daha da genişləndirilməsi istiqamətlərində əsaslı işlər görülür. Universitet Azərbaycan Respublikasının inkişafında iştirak edəcək, təlabat duyulan ixtisaslarda insan potensialı formalaşdırmaq, habelə texnoloji inkişafa xidmət etmək istiqamətində müxtəlif tədbirlər həyata keçirir. Müasir dövrün çağırışlarına uyğun modernləşən Universitet beynəlxalq standartlar səviyyəsində kadr hazırlığını həyata keçirir. Bu prosesin davam etdirilməsi nəticəsində Universitetin vahid Avropa elm və təhsil məkanına inteqrasiyası sürətlənəcək, beynəlxalq reytinqi və nüfuzunun yüksəlməsi, rəqabətə dözümlülüyü və davamlı inkişafı təmin ediləcəkdir.

 

 

 

“Bakı Dövlət Universiteti. 100 ilin elm və təhsil məbədi” (Bakı, 2019)
kitabının materiallarından istifadə edilmişdir.